ПАТРОНАЖ ХИЗМАТИ
замонавий тиббиётнинг муҳим йўналиши сифатида ўз аҳамиятини намоён этмоқда

Соғлиқни сақлаш тизими доимий янгиланиб, такомиллашиб бораётган соҳалардан биридир. Бугунги кунда бу йўналишда яратилаётган илғор технологиялар тиббий таҳлил ишлари сифатини юксалтириш, касалликларни эрта аниқлаш ва самарали даволаш имкониятини янада кенгайтирмоқда.
Бироқ, тиббиёт илми ва фани ҳар қанча ривожланмасин, инсонда ўз соғлиғи учун масъуллик ҳисси кучли бўлмаса, тиббиётнинг устувор масалалари ечимини топиш, саломатликка таҳдид туғдираётган муаммоларни тўлақонли ҳал этиш мушкул. Айни шу ўринда тиббий патронаж хизматининг ўрни яққол намоён бўлади.
Патронаж хизмати тарихи анча олис замонларга бориб тақалади. Бу соҳа алоҳида меҳр-эътибор, кўмак, парвариш, ғамхўрликка муҳтож инсонлар, хусусан, кексалар, беморларга ёрдам кўрсатиш зарурати туфайли юзага келган. Ҳозирги кунда ҳам дунёнинг қатор давлатларида ижтимоий патронаж хизмати кўрсатиш даражаси юксак чўққига чиққан.
Мамлакатимизда ҳам бу соҳа аввалдан мавжуд бўлиб, бу йўналишда бугунги кунда ҳам самарали фаолият кўрсатилмоқда. Аммо, биз сўз бўлган мавзу - бу тиббий патронаж соҳаси бўлиб, бу замонавий тиббиётнинг долзарб ва муҳим йўналиши сифатида инсон саломатлигини асрашда ўз аҳамиятини яққол намоён этмоқда.
Мамлакатимиз тиббий патронаж хизмати мустақиллик йилларида мукаммал тизим сифатида шаклланган ва давлатимизнинг доимий эътибори туфайли кундан кунга ривожланиб бораётган соҳалардан биридир. Бугунги кунда юртимизда уч мингга яқин қишлоқ врачлик пунктлари, уч юз етмишдан зиёд оилавий поликлиникалар бу йўналишда халқимизга хизмат кўрсатмоқда. Тизимда етти мингга яқин умумий амалиёт врачлари, ўн етти минг нафардан зиёд ўрта тиббиёт ходимлари, яъни патронаж ҳамширалар эл саломатлиги йўлида иш олиб бормоқда.
Ушбу рақамлардан кўриниб турибдики, аҳоли тиббий патронажи соҳасида ўрта тиббиёт ходимларининг салмоғи анча юқори. Бу хизмат шундай ташкил этилганки, бу жараёнда ҳатто юртимизнинг энг чекка ҳудудларидаги оилаларни ҳам тўлиқ қамраб олиш устувор вазифа этиб белгиланган. Ҳар бир патронаж ҳамширага ҳудуднинг жўғрофий жойлашувидан келиб чиққан ҳолда, муайян контингент бириктирилган. Улар зиммаларига юкланган вазифани тўла адо этиши учун барча шароитлар яратилмоқда. Масалан, ҳамшираларга патронаж сумкалари тақдим этилган. Уларда тиббий кўрикни ташкил этишда қўлланиладиган бир қатор таҳлил воситалари бор. Масалан, қон босимини ўлчайдиган, ҳароратни текширадиган, боланинг ўсиш-ривожланишини кузатадиган воситалар, олис қишлоқларда аҳоли хонадонига қатновни амалга ошириш учун ҳамшираларга велосипед олиб бериляпти. Албатта, соҳа мутахассислари ҳам бу имкониятлардан оқилона фойдаланиб, эл соғлиғи, она-бола саломатлиги борасида сезиларли натижаларга эришмоқда. Буларнинг самарасида тиббиёт тизими зиммасига юкланган бир қатор муҳим вазифалар муваффақиятли адо этилаётгани барчамизни қувонтиради.
Масалан, мамлакатимизда кейинги беш йил ичида ҳар 100 минг чақалоққа нисбатан оналар ўлими 23,1 дан 19 тага, 5 ёшгача бўлган болалар ўлими 14,8 тадан 13,9 тага, чақалоқлар ўлими 11 тадан 10,7 тага камайди. Ушбу кўрсаткичлар бўйича Ўзбекистон Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Мингйиллик ривожланиш мақсадларига тўлиқ эришди.
Келажак авлод камолотини ўйлаб олиб борилаётган ана шундай эзгу ишлар фарзандларимизнинг жисмоний камолотида ҳам ўзининг амалий ифодасини топмоқда. Масалан, 94,2 фоиз болаларимиз бўй кўрсаткичлари бўйича Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти стандартларига тўла мос келади. Албатта, бу ютуқлар Президентимиз Ислом Каримов раҳнамолигида узоқни кўзлаб юритилган оқилона сиёсат мевасидир.
Бу натижаларни янада юксалтириш, соғлиқни сақлашга оид чора-тадбирларни янги босқичларга олиб чиқиш зиммамиздаги муҳим вазифадир. Албатта, бу борада кўзланган марраларга етишда замонавий тиббий хизмат, айниқса, бу соҳанинг муҳим бўғини бўлган тиббий-патронаж соҳасининг ўрни янада ортаверади. Шу жиҳатлар эътиборга олиниб, юртимизда кейинги йилларда ушбу соҳани ривожлантириш бўйича кенг қамровли ишлар амалга оширилмоқда. Хусусан, патронаж ҳамширалар ишини рейтинг баҳолаш амалиёти соҳага татбиқ этилди.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 1 декабрдаги «Қишлоқ врачлик пунктларининг патронаж тиббиёт ҳамшираларини моддий рағбатлантиришни кучайтиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарори асосида патронаж ҳамширалар иши самарадорлигини рейтинг баҳолаш тартибига оид қоида тасдиқланди. Унга мувофиқ, жорий йилнинг 1 январидан бошлаб 85 фоиздан юқори балл тўплаган Қишлоқ врачлик пунктлари патронаж ҳамширалари маошига 5 фоиздан 20 фоизгача қўшимча ҳақ тўланади.
Албатта, бу имконият 2994 та ҚВПда ишлаётган 17 минг нафардан кўпроқ патронаж ҳамшираларнинг ўз ишига бўлган муносабати ва меҳнат самарадорлигини, пировардида тиббий хизмат сифатини юксалтириш омили бўлаётир.
Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан ўрта тиббиёт ходимлари ушбу янги йўналиш бўйича тўлақонли фаолият юритиши учун барча шароитлар яратилаётир. Жойларда янги тизим олдида турган вазифалар, йўналишлар бўйича ҳудудий семинар-тренинглар ўтказилди. Орттирилган илғор тажрибаларни оммалаштириш, янгиликларни тўлиқ ўзлаштиришда ходимларга услубий-амалий кўмак беришга асосий эътибор қаратиляпти.
Албатта, янгича тизимда ишлаш учун фақат ҳамширанинг саъй-ҳаракати етарли эмас. Бу жараёнда соғлиқни сақлаш тизимининг ташкилотчилари, умумий амалиёт врачлари, олим ва моҳир мутахассисларнинг иштироки ҳам муҳимдир. Шу боис, патронаж ҳамширанинг кунлик иш режаси, аҳоли орасида олиб борилаётган патронаж иши йўналишларини белгилашда умумий амалиёт врачлари ва тиббиёт муассасаларининг раҳбар ҳамда мутахассислари фаол иштирок этяпти. Шунингдек, патронаж тадбирлари жараёнида аниқланган камчиликларни бартараф этишда маҳалла, хотин-қизлар қўмиталари ва бошқа нодавлат ташкилотлар билан бирламчи тиббий-профилактика муассасалари ўртасида йўлга қўйилган ҳамкорлик ҳам ўз самараларини бераётир.
Шу ўринда патронаж ҳамширанинг иш жараёнига қисқача тўхталсак. Юқорида қайд этилган қарорга мувофиқ, патронаж ҳамшира бир кунда олтита, бир ойда 144 та хўжаликка патронаж уюштириши белгиланган. Парваришга муҳтож ёлғиз кексалар, ногиронлар ва бошқа шу тоифага кирган шахслар, ҳомиладорлар, бир ёшга тўлмаган болалар, ногирон болалар, яқинда фарзанд кўрган аёллардан ҳар ойда бир марта хабар олиш мақсадга мувофиқ.
Шунингдек, ёш оилалар, фертил ёшдаги аёллар, болалар ва ўсмирларни ҳам ўз вақтида кузатиб бориш, аҳолини тиббий профилактика кўригига, болаларни эмлашга тўлиқ қамраб олиш, эмлаш натижаларини кузатиб бориш, оилаларга тиббий маърифат тарқатиш муҳим вазифадир. Албатта, бу юмушлар бир қараганда осон, оддий ишдек туюлади. Бироқ, унинг моҳиятига назар солинса, мураккаблиги, мутахассисдан катта масъулият, билим, тажриба, фидойилик талаб этиши намоён бўлади. Патронаж ҳамширалар ишини рейтинг баҳолаш тизимини жорий этишдан кўзланган асосий мақсад ҳам ана шу масъулиятли вазифани тўла рўёбга чиқариш, уни муваффақиятли бажараётган моҳир мутахассисларни қўллаб-қувватлаш, меҳнатини қадрлаш, тиббий ёрдамни ривожлантиришдир.
Мазкур қарор ижроси бўйича олиб борилаётган ишлар йилнинг биринчи чораги якуни бўйича умумлаштирилади. Ўйлаймизки, натижалар чакки бўлмайди. Чунки, ҳар бир тиббиёт ходими, айниқса, ҳамшираларимиз тиришқоқ, ўз ишини севадиган, янги-янги ютуқлар сари интиладиган инсонлардир. Албатта, уларнинг бундай хислатлари катта-катта ютуқларга замин яратади.

Бироқ, ҳаёт камчиликсиз бўлмайди, деганларидек, янгиликни ўз вақтида ўзлаштиришга эриша олмайдиган, ислоҳотлар талабига тўлиқ жавоб бера олмайдиган патронаж ҳамширалар ҳам учраши мумкин. Бундай вазиятда, энг аввало, уларга бу борада услубий-амалий кўмак бериш, ҳар томонлама ёрдамлашиш, малакасини ошириш кўзда тутилган. Шунда ҳам ўз ишига совуққонлик билан қарайдиган, масалан, 55 фоиздан кам балл жамғарган ҳамшираларга қонунда белгиланган тартибда чора кўриш, ҳатто, меҳнат шартномасини бекор қилиш мумкин. Бундай ҳолатлар учрамаслигига ишончим комил. Чунки, ўрта тиббиёт ходимлари ўз вазифасига сидқидилдан ёндошувчи мутахассислардир.
Уларнинг бундай интилишини қўллаб-қувватлаш, иш фаолиятида кўмаклашиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан Саломатлик ва тиббий статистика институти ва бошқа илм-фан марказлари олимлари ҳамда мутахассислари ҳамкорлигида ҚВП ва оилавий поликлиника патронаж ҳамшираларига услубий кўмак бериш мақсадида махсус қўлланмалар яратилган. Айни пайтда бу ишларни изчил давом эттириб, туман кўп тармоқли марказий поликлиникаларида ишлаётган ўрта тиббиёт соҳаси ходимлари учун шундай манбалар яратиляпти. Ўйлаймизки, бу ишлар ўрта тиббиёт ходимларига ўз фаолиятини ривожлантириш, салоҳиятини намоён этиш, эл орасида обрў-эътиборини янада юксалтириш, патронаж хизматини янада юксалтиришда ўзига хос кўмак бўлади.
Фурқат Санаев,
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги
Ахборот хизмати бошлиғи.